El grupo de comentarios a la primera traducción latina de la Ética nicomaquea y su tradición manuscrita
DOI:
https://doi.org/10.14409/op.2025.3.e0029Palabras clave:
Ética Nicomáquea-Recepción, Estudios de Manuscritos, Maestros de Artes de ParisResumen
La enseñanza de la Ética nicomaquea en la Universidad de París desde 1230 hasta 1245 (no hay evidencia anterior de este tipo de enseñanza aunque estuviera contemplada en los planes de estudio) puede estudiarse a través de cinco comentarios transmitidos en varios casos por un único manuscrito. En este artículo se presentan los manuscritos y los comentarios que estos vehiculan, estableciendo el foco en la forma de transmisión y de agrupación de los textos en unidades codicológicas temáticas. Se presentarán cinco textos (1. Lectura abrincensis in Ethicam Veterem, 2. Lectura parisiensis in Ethicam Novam et Veterem, 3. Lectio cum questionibus [in Ethicam Novam], 4. Lectura cum questionibus in Ethicam Novam et Veterem, 5. Roberti Kilwardby, Sententia in Ethicam Novam et Veterem) que son testimoniados por ocho manuscritos de siete bibliotecas en cuatro países europeos. Asimismo, se indicarán los desafíos que su edición presenta para el filólogo y las diversas estrategias de solución utilizadas.
Referencias
Fuentes manuscritas
Paris, Bibliothèque Nationale de France, Latin 3804 A.
Paris, Bibliothèque Nationale de France, Latin 3572.
Napoli, Biblioteca Nazionale, VIII G8.
Avranches, Bibliothèque municipale d’Avranches, 232.
Avranches, Bibliothèque Municipale, 235.
Firenze, Biblioteca Nazionale Centrale, conv. sopp., G.IV.853.
Oxford, Bodleian Library, misc. lat., c. 71, f. 2r–52r.
Praha, Národní Knihovna České Republiky (anteriormente Universitní Knihovna), III. F 10. Cambridge, Peterhouse 206.
Referencias bibliográficas
Aristoteles Latinus (1972–1974). Ethica Nicomachea, R.–A. Gauthier (Ed.). Brepols. (AL 26.1–5)
Bejczy, István Pieter (2011). The Cardinal Virtues in the Middle Ages: A Study in Moral Thought from the Fourth to the Fourteenth Century. Brill.
Bejczy, István Pieter (2012). Vertus infuses et vertus acquises dans la théologie de la première moitié du XIIIe siècle. En: Musco Alessandro, Gambino, Rosanna, Pepi, Luciana y Spallino, Patrizia (Eds.). Universalità della ragione. Pluralità delle filosofie nel Medioevo (pp. 211–218) vol. 2. Officina di Studi Medievali.
Beullens, Pieter (2023). Robert Grosseteste and the Fluid History of the Latin Nicomachean Ethics. Revista Española de Filosofía Medieval, 30(1), pp. 177–198.
Bossier, Fernand (1997). L’élaboration du vocabulaire philosophique chez Burgundio de Pise. En Hamesse, Jacqueline (Ed.). Aux origines du lexique philosophique européen. L’influence de la Latinitas (pp. 81–116). FIDEM.
Bossier, Fernand (1998). Les ennuis d’un traducteur. Quatre annotations sur la première traduction latine de l’Éthique à Nicomaque par Burgundio de Pise. Bijdragen. International Journal in Philosophy and Theology, 59, pp. 406–427.
Boulnois, Olivier (2023). Généalogie de la (philosophie) morale. En Piché, David y Buffon, Valeria (Eds.). Non est excellentior status: vaquer à la philosophie médiévale (pp. 249–269). Brepols.
Buffon, Valeria (2008). The structure of the soul, intellectual virtues, and the Ethical Ideal of Masters of Arts in Early Commentaries on the Nicomachean Ethics. En Bejczy, István (Ed.). Virtue Ethics in the Middle Ages. Commetaries on Aristotle’s Nicomachean Ethics (pp. 13–30). Brill.
Buffon, Valeria (2015). Aristóteles políglota. Particularidades del vocabulario técnico aristotélico según algunas traducciones medievales de la Metafísica y la Ética nicomaquea. El Hilo de la Fábula 15, pp.155–172.
Buffon, Valeria (2020). Primeros abordajes sobre la proereses o eligentia en los Comentarios a la Ética a Nicómaco anteriores a 1250. Dissertatio 10, pp. 3–29.
Buffon, Valeria (2024a). Consensus related to the Dynamics of Action among Parisian Arts Masters before 1250. En Jeschke, Thomas (Ed.), Consensus (pp. 359–376). De Gruyter (Miscellanea Medievalia 43).
Buffon. Valeria (2024b). How Many Actions Does One Need to Generate a Moral Virtue? From the First Lecturae on the Nicomachean Ethics to John Buridan’s Quaestiones. En Michałowska, Monika y Lukácz, Edith (Eds.), The Oxford Calculators and their milieu on Ethics (pp. 99–141)., Brill.
Buffon, Valeria (2025). El lugar de la voluntad en la estructura interna del alma de los primeros comentarios a la Ética nicomaquea. Cuadernos Filosóficos. En prensa.
Buffon, Valeria (2026). Some Heritage from the Pisan Quarter of Constantinople. En evaluación.
Celano, Anthony (2022). Robert Kilwardby’s Commentary on the Ethics of Aristotle. Brill (Studien und Texte zur Geistesgeschichte des Mittelalters 132).
Cervera Novo, Violeta (2017). Éthique et logique au XIIIe siècle. Problèmes logico–épistémologiques dans les premiers commentaires artiens (1230–1250) sur l’Éthique à Nicomaque. Étude doctrinale, édition critique et traduction française sélectives de l’anonyme Lectura Abrincensis in Ethicam Veterem (ca. 1230–1240), tésis de doctorado. Université Laval.
Classen, Peter (1974). Burgundio von Pisa, Richter, Gesandter, Übersetzer. Carl Winter – Universitätsverlag.
D’Ancona, Cristina (2012). Le traduzioni in latino e in arabo. Continuità e trasformazioni della tradizione filosofica greca fra tarda antichità e Medioevo. En Alessandro Musco, Rosanna Gambino, Luciana Pepi y Patrizia Spallino (Eds.). Universalità della ragione. Pluralità delle filosofie nel Medioevo. Atti del XII Congresso Internazionale di Filosofia Medievale. Officina di Studi Medievali.
De Libera, Alain (2016). L’archéologie philosophique. Vrin.
Dod, Bernard (1982). Aristoteles Latinus. En N. Kretzmann, Norman, Kenny, Anthony y Pinborg, Jan (Eds.) Cambridge History of Later Mediaeval Philosophy. Cambridge University Press.
Fidora, Alexander (2025). Texts in translation. En Schumacher, Lydia (Ed.). The Origins of Scholasticism: Philosophy and Theology, 1150–1250. Cambridge University Press. En prensa.
Gauthier, René–Antoine (1963). Arnoul de Provence et la doctrine de la fronesis: vertu mystique suprême. Revue du moyen âge latin 19, pp. 135–170.
Gauthier, René–Antoine (1969). Praefatio. En Tomás de Aquino. Sententia libri Ethicorum. Colección Leonina 47.1.
Gauthier, René–Antoine (1972–74). Aristoteles Latinus. Ethica Nicomachea. R.A. Gauthier (Ed.). Brill (Aristoteles Latinus 26. 1–5).
Gauthier, René–Antoine (1975). Le cours sur l’Ethica nova d’un maître ès arts de Paris (vers 1235–1240). Archives d’Histoire Doctrinale et Littéraire du Moyen Âge 42, pp. 71–141.
Gauthier, René–Antoine (1985). Anonyme, Lectura in librum de anima (c. 1245–1250) a quodam discipulo reportata (Ms. Roma, Naz. V. E. 828). R.A. Gauthier (Ed.). Editiones Collegii S. Bonaventurae (Spicilegium Bonaventurianum 24).
Gauthier, René–Antoine (1969). Thomae de Aquino, Sententia Libri Ethicorum. Sancta Sabinae (Opera omnia 47, 1–2).
Gentili, Sonia (2006). L’Etica volgarizzata da Tadeo Alderotti (m. 1295). Saggio di commento. Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale 17, pp. 249–281.
Lacombe, Georgius (1939). Aristoteles Latinus. Codices. Pars Prior. La Libreria dello Stato.
Lafleur, Claude y Carrier, Joanne (1994). La Philosophia d’Hervé le Breton (alias Henri le Breton) et le recueil d’introductions à la philosophie du ms. Oxford, Corpus Christi College 283 (Première partie). Archives d’Histoire Doctrinale et Littéraire du Moyen Âge 61, pp. 149-226.
Lafleur, Claude y Carrier, Joanne (2005). Dieu, la théologie et la métaphysique au milieu du XIIIe siècle selon des textes épistémologiques artiens et thomasiens. Revue des sciences philosophiques et théologiques, 89, pp. 261–294.
Lees, Jay (1998). Anselm of Havelberg: Deeds into Words in the Twelfth Century. Brill.
Lottin, Odon (1932). La pluralité des formes substantielles avant saint Thomas d'Aquin: Quelques documents nouveaux. Revue néoscolastique de philosophie, 34, pp. 449–467.
Lottin, Odon (1957). Philosophie et Morale aux XIIe et XIIIe siècles. Duculot. Tomo I.
Saccenti, Riccardo (2010). La Summa Alexandrinorum: Storia e contenuto di un’epitome dell’Etica Nicomachea. Recherches de Théologie et Philosophie Médiévales, 77, pp. 201–234
Saccenti, Riccardo (2016). Un nuovo lessico morale medievale. Il contributo di Burgundio da Pisa. Aracné Editrice.
Sclafer, Jacqueline (1975). Remarques concernant quelques manuscrits universitaires de l’abbaye Saint–Martial de Limoges copiés par Jean le Limousin, Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge, 42, pp. 143–146.
Tracey, Martin (2006). An early 13th–Century Commentary on Aristotle‘s Nicomachean Ethics I, 4–10: The Lectio cum questionibus of an Arts Master at Paris in Ms. Napoli, Biblioteca Nazionale, VIII G8, ff. 4r–9v. Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale, 17, pp. 23–69.
Truhlář, Josef (1905–1906). Catalogus codicum manu scriptorum latinorum qui in C.R. Bibliotheca Publica atque Universitatis Pragensis asservatur. Regia societatis scientiarum bohemicae, tomo 1.
Verger, Jacques y Weijers, Olga (Eds.) (2013). Les débuts de l’enseignement universitaire à Paris (1200 – 1245 environ). Brepols.
Vuillemin–Diem, Gudrun; Rashed, Marwan (1997). Burgundio de Pise et ses manuscrits grecs d’Aristote: Laur. 87.7 et Laur 81.18. Recherches de théologie et philosophie médiévale, 64(1), pp. 136–198.
Weijers, Olga (2002). La structure des commentaires philosophiques à la Faculté des arts: quelques observations. En Fioravanti, Gianfranco et al., Il commento filosofico nell’occidente latino (secoli xiii–xv) (pp. 17–41). Brepols (Rencontres de Philosophie Médiévale 10).
Weijers, Olga (2003). Un type de commentaire particulier à la Faculte des arts: la sententia cum questionibus. En Lardet, Pierre (Ed.). La tradition vive. Mélanges d’histoire des textes en l’honneur de Louis Holtz (pp. 211–222). Brepols (Bibliologia 20).
Weijers, Olga (2015). A scholar’s Paradise. Teaching and Debating in Medieval Paris. Brepols.
Weijers, Olga (2023). Commenter Aristote. Le témoignage des manuscrits. En Piché David y Buffon, Valeria (Eds.). Non est excellentior status: vaquer à la philosophie médiévale. Études offertes en hommage à Claude Lafleur (pp. 53-68). Brepols (Studia Artistarum 49).
Wieland, Georg (1981). Ethica–Scientia Practica. Die Anfänge der philosophischen Ethik im 13. Jahrhundert. Aschendorff (Beiträge zur Geschichte der Philosophie und Theologie des Mittelalters, Neue Folge, 21).
Woerther, Frédérique (2020). La Summa Alexandrinorum. Abrégé arabo–latin de l’Éthique à Nicomaque d’Aristote Édition critique, traduction française et introduction. Brill.
Zavattero, Irene (2010). Le prologue de la Lectura in Ethicam ueterem du «Commentaire de Paris» (1235–1240). Introduction et texte critique. Recherches de Théologie et Philosophie Médiévales, 77, pp. 1–33.
Zavattero, Irene (2015). Voluntas est duplex: la dottrina della volontà dell’anonimo «Commento di Parigi» sull’Ethica nova e vetus (1235–40). Medioevo, 40, pp. 65–96.
Zavattero, Irene (2017). Liberum arbitrium est facultas voluntatis et rationis. Sulla definizione di libero arbitrio all’inizio del Duecento. En Leone, Marialucrezia y Valente, Luisa (Eds.). Libertà e determinismo. Riflessioni medievali (pp. 143–169). Aracne (Flumen Sapientiae, Studi sul pensiero medievale 4).
Zavattero, Irene (2023). La Προαίρεσις secondo l’anonimo commento di Parigi all’Ethica Vetus. En Bisogno, Armando, Catalani, Luigi, Cavallini, Andrea y De Filippis, Renato (Eds.). «Saepe mihi cogitari…» Studi di filosofia tardo–antica, medievale e umanistica offerti a Giulio d’Onofrio (pp. 327–343). Città Nuova
Publicado
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2025 Valeria A. Buffon

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial-CompartirIgual 4.0.

